Sự phi lý của con người: sản phẩm của tiến hóa, không phải tai nạn

LUÂN ĐÔN, ngày 22 tháng 10. — LUÂN ĐÔN, ngày 22 tháng 10. — Từ lâu ta vẫn coi con người là loài vật có lý trí nhất. Nhưng như nhà bác học Bertrand Russell từng nhận xét, ta dành cả đời tìm bằng chứng cho lời tuyên bố ấy mà chẳng thấy bao nhiêu. Ngược lại, ta thấy vô số bằng chứng về khuynh hướng tự dối mình: đổ lỗi cho người khác, biện minh sau khi đã làm, và chọn lựa bốc đồng ngay cả khi kiên nhẫn sẽ được nhiều hơn.

Có những khiếm khuyết dường như chỉ riêng con người mới có. Nhà tiến hóa học Bill Hamilton gọi đó là chiến lược độc ác phi thích nghi: làm hại người khác mà bản thân chẳng được lợi gì — cũng là định luật thứ ba về sự ngu xuẩn của sử gia kinh tế Carlo M. Cipolla.

Di sản của những quyết định chớp nhoáng

Tất cả minh họa quán tính tiến hóa của ta. Ta là hậu duệ của những loài vật phải quyết định chớp nhoáng — về thức ăn, mối đe dọa và sinh sản. Không có thời gian suy nghĩ; phán đoán nhanh nhưng khiếm khuyết đồng nghĩa với sinh tồn. Sự phi lý, hay ít ra một thứ lý trí hạn chế và thực dụng, đã giúp ta tồn tại — nhưng không có nghĩa nó còn chính đáng ngày nay.

Nhà tâm lý học Gerd Gigerenzer cho rằng từ quá khứ tiến hóa, ta thừa hưởng một lối suy luận thích nghi theo hoàn cảnh — không logic cũng không xác suất, nhưng đủ tốt để giữ ta sống sót. Não ta được lập trình để quét tìm mối đe dọa và suy ra ý nghĩa ngay cả khi chẳng có ý nghĩa nào. Vì thế ta hay gán quan hệ nhân quả giữa những chuyện không liên quan, như đi dưới thang mà thi rớt. Ta là những cỗ máy niềm tin: khi niềm tin an ủi ta, ta bám chặt lấy nó, dù phi lý đến đâu.

Hai hệ thống trong một bộ não

Não ta xử lý quyết định bằng hai hệ thống riêng biệt nhưng liên kết. Hệ thống thứ nhất cổ xưa, điều khiển phản ứng nhanh, tự động, nối với hạch hạnh nhân, tiểu não và hạch nền. Hệ thống thứ hai mới hơn, nối với vỏ não trước trán, điều khiển những hành động có cân nhắc kỹ lưỡng.

Nhưng khi mệt mỏi hay quá tải, hệ thống cân nhắc sa lầy và bắn trật, để ta dễ bị những kẻ khéo khai thác điểm yếu của hệ thống phản xạ thao túng. Lúc cần dùng đầu thì ta lại hành động theo bản năng, và ngược lại. Trí nhớ cũng chẳng khá hơn: giỏi phát hiện mẫu hình nhưng ngắn ngủi và không đáng tin — nhất là trên mạng, nơi nghe đi nghe lại một lời tuyên bố khiến nó có vẻ đúng.

Thuốc giải: lý tính phê phán

Tiến hóa ưu ái khoảnh khắc hiện tại, vì sinh tồn ngày xưa tùy thuộc vào việc chộp lấy cơ hội trước mắt. Kết quả là ta thiếu hẳn tầm nhìn xa. Homo sapiens lỗi lạc trong tính toán và sáng tạo kỹ thuật, nhưng hạn chế sâu sắc về suy luận và phán đoán xã hội.

Nhà văn Primo Levi, người sống sót qua nạn diệt chủng, từng thấy khiếm khuyết ấy ẩn náu trong bản tính con người: con người không phải dã thú, nhưng họ trở thành dã thú trong những điều kiện khiến họ chỉ còn tuân theo bản năng cơ bản. Thuốc giải duy nhất, theo Levi, là chủ nghĩa duy lý phê phán và tự phê phán — thái độ hoài nghi có phương pháp: hãy nghi ngờ mọi tiên tri thao túng những khiếm khuyết của tâm trí con người.