Mạng xã hội rút ngắn đời người — và cách lấy lại thời gian

NỮU ƯỚC, ngày 22 tháng 10. — Mọi người dùng mạng xã hội đều từng trải qua vụ trộm thời gian. Quý vị vào xem nhanh thông báo, rồi bỗng dưng nửa giờ trôi qua mà không sao kể lại được thời gian đã đi đâu. Hiện tượng này có tên riêng: «hiệu ứng 30 phút khó chịu», và có bằng chứng thực nghiệm: các thí nghiệm cho thấy người dùng TikTok hay Instagram bắt đầu đánh giá thấp thời gian sử dụng chỉ sau vài phút, dù được dặn trước phải để ý giờ giấc.

Cảm giác thời gian — và trí nhớ

Muốn hiểu mạng xã hội bóp méo thời gian ra sao, phải hiểu chronoception — cách con người cảm nhận thời gian. Một sự việc càng khiến ta tỉnh thức thì trong khoảnh khắc nó càng thấy dài. Nhưng ta hiếm khi nghĩ về thời gian trong khoảnh khắc; phần lớn cảm giác thời gian của ta là hồi tưởng, do ký ức quyết định: càng nhớ được nhiều về một quãng đời, quãng ấy càng thấy dài.

Có «nghịch lý kỳ nghỉ» kinh điển: đang đi nghỉ, thời gian bay vèo vì ngập trong trải nghiệm mới; nhưng khi về, kỳ nghỉ bỗng thấy dài ra trong hồi tưởng vì nhiều ký ức đậm nét. Ngược lại, ngồi chờ ở phi trường chán ngắt, ta cứ nhìn đồng hồ nên thời gian trôi chậm rề; nhưng vì chẳng có gì đáng nhớ, hồi tưởng lại thấy nó ngắn ngủn.

Điều nham hiểm của mạng xã hội là nó rút ngắn thời gian của bạn cả hai chiều — vừa trong khoảnh khắc, vừa trong hồi tưởng — bằng cách đồng thời tê liệt sự tỉnh thức với hiện tại và trí nhớ về quá khứ. Lướt một hồi dài mà chẳng có ký ức nào đọng lại, quãng thời gian ấy coi như chưa từng tồn tại. Các nhà nghiên cứu gọi đây là «hiệu ứng Lethe», theo tên dòng sông quên lãng trong thần thoại Hy Lạp: nội dung kích thích liên tục tạo ra sự chai lì, và cái «gây sốc» một khi thành thường ngày sẽ bị quên ngay.

Sòng bạc trong túi quần

Đây không phải tai nạn mà là thiết kế có chủ ý: các ứng dụng được dựng như sòng bạc — những lối đi cong bất tận, không góc cạnh, lướt mãi bằng chế độ lái tự động. Trong kiến trúc sòng bạc có «hiệu ứng Gruen», đặt theo tên kiến trúc sư Victor Gruen: mê cung khiến người ta quên mất ý định ban đầu, vì những đường cong liền mạch loại bỏ các «quyết định góc vuông» — điểm rẽ đột ngột buộc ta tỉnh ra và tìm lối thoát.

Chưa hết: sự chú ý nhảy liên tục giữa các tác vụ áp đặt một «cái giá chuyển đổi» khiến ta mất hẳn khái niệm thời gian — mỗi lần vuốt màn hình là một lần bộ não phải khởi động lại.

Những khúc quanh góc vuông

Thuốc giải nằm ở những «khúc quanh góc vuông» có chủ ý — những quyết định dứt khoát phá vỡ dòng chảy tự động: đặt giới hạn giờ dùng, tắt thông báo, để điện thoại ở phòng khác. Mê cung cong queo chỉ bị phá vỡ bằng những khúc rẽ vuông góc do chính ta tạo ra.

Kiêng hẳn cũng hiệu quả: bỏ mạng xã hội làm cảm giác thời gian giãn nở trở lại và tinh thần cải thiện chỉ trong vài tuần — dù thời gian rảnh thường chỉ chuyển sang ứng dụng khác. Cuộc chiến thật sự không phải với một ứng dụng cụ thể, mà với cả một nền công nghiệp được thiết kế để đánh cắp thứ quý giá nhất của con người: thời gian tỉnh thức.