Cả thế giới sai — và Natan Sharansky nhắc ta nhớ điều ấy
Giải Nobel Hòa bình 2026 trao cho người đứng đầu ủy ban kết tội Israel diệt chủng — Natan Sharansky, người từng ngồi tù chín năm vì sự thật, nhắc lại bài học từ năm 1892: đồng thuận dù rộng lớn đến đâu cũng không biến dối trá thành sự thật.
GIÊRUSALEM, ngày 22 tháng 10. — Sáng hôm ấy, Ủy ban Nobel Na Uy loan báo trao giải Nobel Hòa bình 2026 cho nữ thẩm phán Nam Phi Navanethem «Navi» Pillay — người đứng đầu ủy ban Liên Hiệp Quốc năm 2025 đã kết luận Israel phạm tội diệt chủng người Palestine. Đó dường như là sự hợp thức hóa tối hậu cho «đồng thuận» vốn đã thành hình về cuộc chiến của Israel tại Gaza.
Trước tin ấy, người Do Thái khắp thế giới chìm trong tuyệt vọng. Và tôi nhớ lại một bài viết xuất sắc của Ahad Ha'am, viết năm 1892 với nhan đề «Nửa lời an ủi». Chứng kiến sự tái sinh của lời vu cáo đổ máu cổ xưa ngay trong thời đại mình, nhà văn hóa lớn của phong trào Phục quốc Do Thái nhận xét rằng «các triết gia đều biết: không có lời dối trá hay điều ác nào mà không đạt được ‹sự đồng thuận chung›, miễn là các điều kiện tồn tại thích hợp với nó». Tiếc thay, «chỉ có các triết gia biết điều ấy; còn trong mắt đám đông, cho đến tận bây giờ, không có thẩm quyền nào lớn hơn ‹đồng thuận›».
Vụ án Velizh, 1823
Đã từng có một «đồng thuận» như thế kéo dài hàng trăm năm: người Do Thái giết trẻ em Cơ Đốc để lấy máu làm bánh lễ Vượt Qua. Tại Nga, trong vụ án Velizh năm 1823, bốn mươi ba người Do Thái bị bắt và thẩm vấn suốt mười hai năm trời với cáo buộc giết một cậu bé Nga ba tuổi. Nhiều người ngồi tù gần một thập niên, có người chết trong ngục. Dĩ nhiên cáo buộc ấy là dối trá, và những người sống sót cuối cùng được thả mà không hề có tội.
Điều đáng chú ý nhất trong vụ này: ngay cả Sa hoàng Nicholas I, người đích thân ký lệnh tha, còn ghi thêm vào lề bản lệnh rằng ông chưa hoàn toàn tin những người ấy vô tội — vì trong lịch sử có quá nhiều «tội ác Do Thái» tương tự. Làm sao tất cả những bản báo cáo ấy đều sai được, ông tự hỏi?
Kẻ từng trả giá cho sự thật
Natan Sharansky có thẩm quyền đặc biệt để nói về chuyện này. Ông là nhà bất đồng chính kiến Liên Xô, bị kết án và ngồi tù chín năm — từ 1977 đến 1986 — chỉ vì đòi quyền cho người Do Thái Liên Xô được di cư sang Israel. Trong những năm tháng ấy, «đồng thuận» của cả một đế chế gọi ông là kẻ phản bội, là tay sai của chủ nghĩa đế quốc. Cả thế giới tự do khi ấy cũng không phải ai cũng dám lên tiếng.
Rồi đế chế ấy sụp đổ. Ông được trả tự do năm 1986, định cư tại Israel, sau này làm Bộ trưởng trong mọi nội các Israel từ 1996 đến 2005, từng giữ chức Phó Thủ tướng. Ông đã thấy tận mắt: một lời dối trá được cả guồng máy nhà nước, cả hệ thống truyền thông và cả «dư luận quốc tế» đồng thanh lặp lại — vẫn chỉ là dối trá.
Đồng thuận không phải là chân lý
Hôm nay, «đồng thuận» nói rằng Israel phạm tội diệt chủng. Các ủy ban Liên Hiệp Quốc bỏ phiếu, các viện đại học đồng thanh, các giải thưởng danh giá được trao cho những người hô to nhất. Nhưng Ahad Ha'am đã viết từ năm 1892: không có lời dối trá nào mà không đạt được sự đồng thuận chung, miễn là điều kiện thích hợp.
Vụ Velizh dạy chúng ta điều gì? Rằng bốn mươi ba con người vô tội có thể ngồi tù mười hai năm vì một lời vu cáo mà «ai cũng tin». Rằng ngay cả vị Sa hoàng ký lệnh tha họ vẫn không dám tin họ vô tội — vì làm sao cả thế giới lại sai được?
Câu trả lời của Sharansky, của Ahad Ha'am, và của lịch sử: cả thế giới hoàn toàn có thể sai. Đồng thuận, dù rộng lớn đến đâu, cũng không biến dối trá thành sự thật. Kẻ nào quên điều ấy sẽ lại một lần nữa đứng về phía đám đông — và chống lại sự thật.