Sinh lực Hoa Kỳ: Thế hệ “Thiên niên kỷ”

HOA THỊNH ĐỐN, ngày 22 tháng 10. — Vào đầu Xuân, Ngân hàng Trung ương Hoa Kỳ sẽ tiếp tục giảm tốc độ can thiệp tiền tệ vì kinh tế có dấu hiệu hồi phục vững vàng hơn, với tỷ lệ thất nghiệp xuống dần đến mức bình thường. Sau nhiều năm hy vọng rồi bẽ bàng và hoài nghi, người ta có thể tin rằng năm 2014 này tình hình sẽ khá hơn trước. Nhưng không chỉ hồi phục, kinh tế Hoa Kỳ còn tăng trưởng mạnh hơn và khác với trước đây, nhờ một động lực lâu dài nằm trong dân số học....

Đó là lớp trẻ của nước Mỹ.

Họ đã hai lần ồ ạt bỏ phiếu cho ông Barack Obama vào các năm 2008 và 2012. Cuối năm 2013 thì họ thất vọng, đến 52% muốn giải nhiệm Tổng thống! Về kế hoạch cải tổ chế độ y tế gọi là Obamacare, đa số đến 57% thì không đồng ý, 37% cho là phẩm chất bảo dưỡng sức khoẻ sẽ chẳng thay đổi và 40% nghĩ là sẽ còn tệ hơn trước. Chỉ có 18% là tin tưởng.... Đấy là kết quả khảo sát của Viện Chính Trị (IOP - Institute of Politics) trong Đại học Harvard, thuộc một dự án tiến hành liên tục từ 13 năm qua.

Nhiều cuộc khảo sát khác cũng cho thấy chiều hướng tương tự.

Trong những năm kinh tế suy trầm, họ bị chấn động nặng, thất nghiệp ít nhất gấp đôi trung bình toàn quốc. Nhiều người phải về sống với cha mẹ, vay tiền đi học lại mà vẫn chưa có việc làm. Món nợ học phí lên tới cả ngàn tỷ đô la khiến họ gặp hoàn cảnh "không có nhà mà vẫn phải trả nợ"!

Tình trạng đen tối đến nỗi có người đã tự hỏi, rằng "Hoa Kỳ có mất toi một thế hệ hay chăng?"

Nhưng "họ" là ai?

Họ là thế hệ có biệt danh là "Thiên niên kỷ", hay "Millennials" hoặc nhiều tên khác, như Thế hệ Y, "Tiếng vọng của Babyboomers", Thế hệ "Baby-on-Board, v.v.... Dễ nhớ hơn cả, xin gọi là "Tuổi trẻ của thế kỷ 21". Chuyện đó dẫn chúng ta về dân số học (hay nhân khẩu học) và những cách gọi tên thông dụng của nhiều thế hệ.

Những thế hệ nối tiếp

Hoa Kỳ và nhiều nước khác vẫn gọi là "Thế hệ Anh hùng" - hay Thế hệ Vĩ đại nhất, the Greatest - những người sinh ra từ đầu Thế kỷ 20 đến khoảng 1924, vì họ trải qua trận Tổng khủng hoảng 1929-1933 rồi tham gia Thế chiến II từ 1939 đến 45. Tiêu biểu là các Tổng thống John Kennedy hay George H. Bush - ông Bush cha.

Kế tiếp là "Thế hệ Im lặng" hay "Thiểu số May mắn", the Lucky Few, vì sinh ra từ 1925 đến quãng 1942, còn quá trẻ nên khỏi tòng quân trong Thế chiến II. Ngoại lệ cho thấy cách đặt tên này sai bét là Nghị sĩ John McCain, sinh năm 1936, anh hùng thời chiến mà lãnh đạo hụt vào thời bình. Nói về ngoại lệ thì ngoặc đơn ở đây là Việt Nam không nằm trong trường hợp may mắn đó! Hầu như thế hệ nào cũng là anh hùng bi thảm, nhưng đấy là chuyện khác....

Sau đó là Thế hệ Hậu chiến, Babyboomers, những người ra đời sau Thế chiến II, quy ước chung là sinh từ 1946 đến 1964. Sau một cuộc chiến thảm khốc, người ta nhoài mình vồ lấy tình yêu và đẻ bù cho những năm kiêng khem mất mát. Nhờ vậy, Thế hệ Hậu chiến có dân số tăng vọt và đóng góp mạnh cho công cuộc tái thiết và phát triển sau chiến tranh. Ngày nay thế hệ ấy đang đến tuổi về hưu. Hai nhân vật điển hình và cùng sinh ra năm 1946 là Tổng thống Bill Clinton và George W. Bush (ông Bush con).

Như vậy, quy ước chung là mỗi thế hệ có thời khoảng cỡ hai chục năm. Còn cách đặt tên thì… hên xui may rủi. Có khi từ một nhà báo hay nhà giáo và nếu thấy là hay thì được lưu giữ, loan truyền. Và quả nhiên là sau Thế hệ Hậu chiến 1946-1964 người ta... hết chữ.

Thế hệ nối tiếp là gì thì chưa ai nghĩ ra nên có người gọi đại bằng ẩn số X thông dụng trong toán học, "Thế hệ X" ra đời, coi như thuộc lớp tuổi sinh ra từ 1965 đến 1984.... Nếu đã có X thì tiếp theo phải là Y chứ? Thế hệ nối tiếp mới có tên là Thế hệ Y. Cách đặt tên hơi thiếu thơ mộng cho lớp tuổi vừa trưởng thành khi nhân loại bước vào Thiên niên kỷ thứ ba.

Một cách gọi khác cho thế hệ sinh ra từ 1984 đến đầu Thế kỷ 21, chính là Thế hệ Thiên niên kỷ, là lớp người trẻ ngày nay, đa số là con cháu của Thế hệ Hậu chiến. Một ngẫu nhiên của lịch sử, con cháu người Việt tỵ nạn tại Hoa Kỳ cũng thuộc Thế hệ Thiên niên kỷ này.

Bây giờ mới trở lại chuyện kinh tế.

Số đông là sức mạnh

Với giới nghiên cứu về khân khẩu học, dân số không chỉ là cái miệng ăn mà còn có thể là đôi tay biết làm với cái đầu biết nghĩ. Cho nên, nói về lượng thì dân số cũng là sức mạnh kinh tế, nếu được kết hợp với phẩm.

Sau Thế chiến II, Thế hệ Hậu chiến đã tăng dân số Hoa Kỳ thêm 80 triệu người, bằng 25% dân số thời đó. Họ tạo ra một lực đẩy chưa từng thấy, tình trung bình vào thời sung mãn của họ cách nay 20 năm là tăng sản lượng thêm 3,4% một năm. Kế tiếp, Thế hệ X thì khiêm nhường hay mải vui - chẳng vậy mà họ còn có tên là Thế hệ MTV – nên ít sinh con đẻ cái hơn. Họ nhường cho... di dân đẻ thế!

Theo cuộc Khảo sát Dân số US Census năm 2010 được suy diễn tiếp cho đến 2013 thì dân số thuộc Thế hệ X chỉ có phân nửa, bằng 13% dân số toàn quốc. Họ giữ vị trí bản lề và có lẽ điều ấy giải thích phần nào cái tốc độ tăng trưởng sản xuất hiện nay là 2% một năm.

Thế hệ Thiên niên kỷ thì khác hẳn, họ là thành phần đông đảo và còn đẻ con cho Tổ quốc.

Lớp người trẻ này hiện nay có 86 triệu, chiếm một tỷ lệ kỷ lục là 27%. Tức là trong 100 người Mỹ mà chúng ta ta gặp ngoài đường hay trong nhà thì có 27 người thuộc lớp trẻ từ khoảng 18-20 đến 34-36. Một cuộc khảo sát của Đại học North Carolina cho biết là Thế hệ trẻ này chiếm 34% dân số lao động của nước Mỹ vào năm 2014, nhưng sẽ lên tới 46% vào năm 2020. Giới kinh tế là những người hay đếm: số lượng ấy là lực đẩy rất mạnh, ít ra là mỗi năm tăng sản lượng của quốc gia thêm 3% trong những năm tới.

Mà lớp trẻ này còn biết đi học! Trong thập niên đầu của Thiên niên kỷ, từ năm 2000 đến 2010, số sinh viên cao đẳng (bậc college, sau trung học) tăng 30% nên tạo ra nhu cầu xây cất trường ốc rất mạnh. Sau đó là xây chung cư cho các cô cậu tú thuê mướn khi còn dùi mài kinh sử.

Một cách nhìn khác là... ngó vào túi tiền hay mãi lực của lớp trẻ.

Giới kinh tế đánh giá là mỗi năm họ lại tiêu chừng một ngàn 300 tỷ đô la, 21% của tổng số tiêu thụ toàn quốc. Ta suy đoán ra tương lai sáng láng là hàng năm đà tiêu thụ sẽ tăng thêm từ 3,5% đến 4%.

Đấy là dự báo của các nhà nghiên cứu khi nhìn vào dân số trong trường kỳ. Nhưng trước mắt thì sao? Vì sao họ thất vọng với Obama? Thế hệ trẻ với 40% đang bị ngập nợ trong năm năm khốn khó vừa qua sẽ xoay trở thế nào?

Người ta có nhiều cách đếm. Món nợ của thế hệ trẻ được ước tính theo lối trung bình (average), là chia tổng số nợ cho dân số trẻ, thì mỗi người nợ 25 ngàn đô la. Nhưng tính theo lối trung vị (median), có 50% cao hơn và 50% ít hơn thì món nợ trung vị chỉ có gần 14 ngàn. Số Chúa Chổm mắc nợ đến hơn trăm ngàn thì chưa tới 1%. Nghĩa là tình hình dù sao vẫn chưa nguy kịch.

Khi thất nghiệp giảm nhờ sản xuất tăng, nhiều người sẽ khăn gói từ giã mẹ cha đi xây đời mới, có khi là xây đời mới với nhau. Tính trung bình từ bốn chục năm qua, mỗi năm nước Mỹ lại có thêm chừng một triệu rưởi các hộ gia đình. Tình hình chỉ sa sút – không tăng mà giảm – là vào năm 2007-2008. Ngày nay số gia đình và gia trưởng mới đã trở lại một triệu và sẽ tăng trong mấy năm tới....

Và khác với thế hệ trước, họ lập hôn thú và có con nhiều hơn: sinh suất tại Hoa Kỳ, là số lần sinh nở của phụ nữ, đã từng sụt đến mức 1,9 nay đang lên lại mức 2,1-2,2. Con số này được coi là nhiệm mầu vì sinh suất phải hơn 2,1 mới giữ cho dân số khỏi giảm.

Khi đã an cư lạc nghiệp và xây tổ ấm với bầy con thơ sẽ ra đời, các cặp vợ chồng son sẽ mua sắm nhiều hơn. Trước hết là mua nhà, rồi mua xe, rồi sập gụ tủ chè - kiểu Mỹ!

Giới kinh tế không tò mò bước vào phòng ngủ của thiên hạ mà chỉ đếm số giấy phép xây nhà mới hay số xe hơi được bán ra thì thấy là tình hình có cải thiện từ hai năm qua. Mà nhà cửa và xe cộ đều có tiêu chuẩn mới: với tiện nghi hiện đại mà ít hoang phí. Và rút kinh nghiệm của những năm điêu đứng vừa qua của cha mẹ, Thế hệ Thiên niên kỷ có bản năng tiết kiệm và ý chí đầu tư cho đường dài. Họ mua cổ phiếu và chứng khoán nhiều hơn nên tạo cơ hội làm giàu cho người khác. Đấy là nói về lượng và giải thích vì sao ta không nên vội tuyệt vọng về tương lai.

Mà tương lai cũng là phẩm

Chi tiết kinh khủng nhất là thế hệ này ra đời với Internet và phương tiện điện tử tối tân.

Họ rong chơi, kết bạn, nói chuyện và mua bán trên không gian điện toán. Họ nhìn sự đời theo kiểu "không gian ba chiều" và nghĩ tới những giải pháp mà các thế hệ đi trước chưa hiểu được. Hãy nhìn bàn tay thoăn thoắt lướt trên máy và bấm ra nhiều hình ảnh hay kiến thức lạ thì ta mường tượng ra thế giới của lớp trẻ đó. Khi đi làm, họ có thói quen khác nhờ hoàn cảnh lao động khác. Thế hệ này không đến sở ngồi cầy tám tiếng, mà cũng chẳng có vẻ gì là "đi làm" vì có thể làm việc từ mọi nơi, lúc nào cũng như rong chơi mà vẫn xong việc.

Ngày xưa, đời người của chúng ta mất chừng 18 năm học hành hay thu thập sự hiểu biết dù sao cũng còn giới hạn là đã phải đi làm. Ngày nay, thế hệ trẻ có giai đoạn "đầu tư" dài hơn 18 năm, mà mỗi năm họ lại học được nhiều hơn. Trong số đó, những người sẽ trở thành uyên bác đa năng như Newton, Pascal hoặc Lê Quý Đôn sẽ có nhiều hơn.

Người ta nghiệm thấy – và cứ e ngại – rằng thế hệ trẻ sẽ có ngôn ngữ và phong cách sống khác thời trước nên là người xa lạ với thế hệ cha anh. Thật ra, thời nào nơi nào cũng có nỗi e ngại ấy, nhưng chỉ là sự bi quan giai đoạn mà thôi.

Nhìn lại thì thế hệ Thiên niên kỷ này tại Hoa Kỳ đã chứng kiến hai chuyện. Tuổi thơ thì gặp vụ khủng bố 9-11 năm 2001 và bài toán an ninh trong mười năm chinh chiến. Vừa trưởng thành thì họ gặp vụ khủng hoảng tài chánh và bài toán kinh tế trong năm năm chật vật. Những biến cố đó khiến họ "già trước tuổi", biết để ý đến an ninh và kinh tế nên nhìn đời có khác so với thế hệ đi trước.

Thiên niên kỷ gốc Á

Hoa Kỳ là quốc gia thành hình từ di dân. Nhưng hình như là những di dân đầu tiên đặt chân lên lục địa Bắc Mỹ lại đến từ Á Châu. Trước khi dân Âu Châu tìm ra thế giới này thì những người Mỹ nguyên thủy, dân bản xứ hay "Da Đỏ", có thể là người Á Châu đi qua eo biển Bering từ mấy vạn năm trước. Sau đó mới đến các sắc dân khác. Có lẽ sau cùng mới có "người Mỹ gốc Á" như chúng ta gọi từ nửa thế kỷ nay trong các thành phần thiểu số da màu.

Vì trang báo Xuân có hạn nên khỏi định nghĩa dài dòng về Á Châu, là đếm từ đâu đến đâu. Tuy nhiên thực tế là Á Châu nằm khá xa nước Mỹ cho nên địa dư cách trở tạo ra một gạn lọc đầu tiên: không dễ vào nước Mỹ. Lịch sử Âu Á lầm than từ hơn hai thế kỷ là một thách đố khác. Rời vùng biến động tới đất Mỹ, dân Á Châu phải chật vật tranh đấu để có ánh mặt trời bên các sắc dân đến trước.

Kết quả là một nghịch lý: người Mỹ gốc Á là loại đến sau, lại có thành tích là "Mỹ trắng da vàng". Họ thành công như dân da trắng nhưng vẫn có màu da vàng khó pha trộn. Các thống kê về kinh tế hay giáo dục đều cho thấy dân Mỹ-Á có trình độ học vấn và lợi tức thuộc loại cao nhất trong các thành phần thiểu số da màu và bằng dân da trắng gốc Âu Châu.

Thế hệ trẻ của người Mỹ gốc Á tiếp nhận di sản đó của cha mẹ và có một số đặc tính chung, có khi là thành kiến.

Đa số xuất thân từ các gia đình tiểu thương, thành công trong lãnh vực giáo dục, với trình độ học vấn cao hơn trung bình toàn quốc, hơn hẳn thành phần thiểu số da màu. Không thiếu gì Đại học danh tiếng của Hoa Kỳ tại miền Tây có sĩ số đông nhất là sinh viên gốc Á, da vàng tóc đen.

Có ưu thế là gắn bó với gia đình, thế hệ Thiên niên kỷ gốc Á lại bung ra hoạt động trong mọi lãnh vực. Họ đang là lực đẩy mới về khoa học kỹ thuật, nghệ thuật và kinh doanh kết hợp với thông tin. Nhưng vì Á dân tại Mỹ xuất phát từ nhiều quốc gia và có hoàn cảnh di dân khác nhau, đặc tính chung này hàm chứa khá nhiều dị biệt.

Giữa cái chung và cái riêng đó của thế hệ trẻ gốc Á ta thấy ra một nghịch lý khác. Họ là những người Mỹ tiêu biểu nhất. Trong cái gọi là "melting pot" của nước Mỹ, thành phần Mỹ Á là một cái "melting pot" nhỏ hơn, bên trong có rất nhiều khác biệt. Nhưng Thế hệ Thiên niên kỷ gốc Á lại ít chú ý đến những khác biệt đó như các thế hệ trước mà đều coi nhau là người Mỹ và hãnh diện là dân Mỹ. Đấy là sức mạnh mới của Hoa Kỳ, khi nước Mỹ ngày càng hội nhập hơn vào Á Châu Thái Bình Dương.

Trong thành phần Thiên niên kỷ gốc Á tại Mỹ, người Mỹ gốc Việt lại mà một ngoại lệ khác.

Thiên niên kỷ Mỹ gốc Việt

Thế hệ này ra đời từ các gia đình ly tán từ biến cố 1975 và phải làm lại cuộc đời trên đất Mỹ. Trong thành phần Mỹ Á, di dân gốc Việt Nam chẳng những đến sau mà lại là người tỵ nạn nên thế hệ đầu chưa thành công bằng các sắc dân gốc Á kia, đến từ Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Nam Hàn, v.v... Đến Thế hệ Thiên niên kỷ thì tình hình lại khác.

Họ là những đứa con của dân tỵ nạn, của thuyền nhân, của đoàn tụ và HO, v.v.... Họ đã từng thấy cha mẹ tay trắng rồi làm những nghề mới, có thể là thấp hơn khả năng thật. Họ ý thức được sự thiệt thòi "bẩm sinh" cho nên biết phấn đấu từ bé. Sự phấn đấu từ những thiệt thòi ấy khiến họ biết thế nào là hy sinh, quý trọng kỷ cương gia đình. Họ trân quý và tận dụng được quyền tự do và trách nhiệm hơn nhiều gia đình gốc di dân khác.

Hãy nghiệm lại mà coi.

Con cháu của "thế hệ lỡ thời" - năm xưa đã phải làm technicians hay assemblers theo lối "chồng ly vợ tách" - về sau đã tốt nghiệp kỹ sư, dược sĩ, luật sư, bác sĩ. Với kinh nghiệm đặc biệt đến độ bất thường của từng gia đình, thế hệ này có nhiều người thành công về khoa học, từ vật lý, điện toán sang y khoa và nhất là một bộ môn xưa kia ít được ta chú ý mà thường phó thác cho năng khiếu riêng.

Đó là nghệ thuật.

Nếu bước vào một cuộc triển lãm về hội họa, một buổi trình diễn hay đọc một bài thơ của bậc trung học, chúng ta sẽ giật mình về sự sáng tạo.

Khi duy trì được các trung tâm Việt ngữ - đừng nên trông cậy vào chính quyền vì đấy là nhiệm vụ của mình – chúng ta trang bị cho thế hệ Thiên niên kỷ này những ưu thế riêng. Đặc tính song ngữ lẫn đa văn hóa khiến họ có khả năng nhìn mọi vấn đề từ nhiều góc cạnh và tìm ra nhiều giải đáp hơn.

Một thí dụ tầm thường dễ hiểu là lớp trẻ của chúng ta... ăn Tết hai lần, và nhìn vào thời gian từ hai giác độ.

Từ Lễ Tạ Ơn đến Giáng Sinh rất Âu Châu qua Nguyên Đán lại là Châu Á, họ được gia đình cho thưởng thức nào gà Tây, bánh "buche" ngày Noel, bánh chưng rồi bún thang ngày Tết. Họ có nhiều cơ hội nghiền ngẫm về Chúa Hài Đồng, ông Táo, rồi Tổ Tiên Ông Bà hay chuyện Cúng Giao Thừa, v.v... Miễn là từng gia đình chúng ta quan tâm, giải thích và gìn giữ phong tục nào có ý nghĩa.

Nghĩ đến chuyện di cư, di tản và di dân để sinh hoạt trong một xã hội đang đổi thay là đất Mỹ, chúng ta không chỉ có dân số học hay nhân văn. Nếu quay sang thảo mộc học thì ta cũng nghiệm ra một điều: các giống cây mọc trên đất khô cằn của nghịch cảnh đều có bản năng lạ, là trổi rễ rất sâu xuống dưới để có nước. Và biết giữ nước để sống mạnh.

Thế hệ "Millennials" từ các gia đình Việt Nam có đặc tính ấy....