Aristotle — Hệ điều hành của văn minh Tây phương

ATHÈNES, ngày 21 tháng 10. — Aristotle đã viết hệ điều hành mà văn minh Tây phương chạy suốt hai ngàn năm — rồi âm thầm từ bỏ vào thế kỷ 20, đúng vào lúc mọi thảm họa chúng ta đang mô tả bắt đầu.

Câu hỏi trung tâm của ông không phải «quyền của anh là gì?» mà là «anh sinh ra để làm gì?» Eudaimonia — sự phát triển viên mãn, không phải hạnh phúc — là câu trả lời: sự hiện thực hóa đầy đủ những gì một con người có thể trở thành. Khoảnh khắc một nền văn minh ngừng đặt câu hỏi này và chỉ hỏi về quyền, bình đẳng và an toàn, nó đã chọn quản trị thay vì sự sống.

Đức (Germany) hạnh là thói quen, không phải quy tắc

Đức hạnh không phải quy tắc để tuân theo. Đó là thói quen được hình thành — qua thực hành, qua môi trường đúng, qua cộng đồng làm gương và tưởng thưởng xuất sắc. Đây là lý do «tuyển chọn ngược» thảm khốc đến vậy theo nghĩa Aristotle: nó không chỉ đề bạt nhầm người. Nó làm hư hỏng chính cơ chế truyền đức hạnh qua các thế hệ.

Con người là động vật chánh trị — không theo nghĩa con người nên bị cai trị, mà theo nghĩa con người được cấu thành bởi cộng đồng của mình. Không ai phát triển viên mãn một mình. Nhưng hệ quả cũng chính xác không kém: thành quốc (polis) tồn tại vì sự phát triển của con người, không phải ngược lại. Khoảnh khắc nhà nước trở thành cứu cánh và công dân trở thành phương tiện, ta không chỉ có chánh phủ tồi — ta có sự đảo ngược trật tự tự nhiên.

Mọi thể chế đều mang mầm hư hỏng

Aristotle đã lập danh mục sự hư hỏng của mọi hình thức chánh phủ: quân chủ thành bạo chúa, quý tộc thành thiểu số thống trị, chánh thể thành đám đông trị. Khuôn mẫu trong mọi trường hợp đều giống nhau — kẻ cầm quyền ngừng cai trị vì lợi ích chung và bắt đầu cai trị vì mình. Đây không phải thấu suốt hiện đại. Đây là quan sát chánh trị cổ xưa nhất trong truyền thống Tây phương. Mọi hệ thống đều chứa hạt giống tự hư hỏng của nó. Câu hỏi luôn là: nó phục vụ ai?

Phronesis đối đầu bộ máy

Phronesis — minh triết thực hành — khả năng phán đoán đúng từng tình huống cụ thể mà không cần sách quy tắc. Nhà nước quan liêu tiêu diệt phronesis một cách có hệ thống, thay phán đoán bằng thủ tục, thay minh triết bằng tuân thủ, thay con người từng trải bằng kẻ có bằng cấp. Đó là lời giải thích của Aristotle cho tại sao tầng lớp có bằng cấp đưa ra quá nhiều quyết định sai lầm với sự tự tin tuyệt đối.

Ông xác định tầng lớp trung lưu là nền tảng của nền cộng hòa ổn định — dằn tàu ngăn nó lật về thiểu số thống trị phía trên hay đám đông trị phía dưới. Không phải quan sát xã hội học. Mà là tất yếu cấu trúc. Hủy diệt tầng lớp trung lưu, ta không chỉ có bất bình đẳng — ta có tiền đề cho mọi bạo chúa ông từng mô tả.

Tây phương thay Aristotle bằng thủ tục, công dụng và quyền. Nó được một khung quản lý xung đột nhưng mất đi từ vựng để nói thế nào là một đời sống tốt, một con người tốt, một thành quốc tốt. Hệ điều hành cũ vẫn còn đó, trong thư viện — chờ ai đó khởi động lại.