Kẻ ngốc hữu dụng: Lịch sử tự nhiên

VARSOVIE, ngày 21 tháng 10. — Kẻ ngốc hữu dụng không hẳn là ngu. Đây là điều đầu tiên và quan trọng nhất cần hiểu. Ngu xuẩn còn là lời bào chữa. Chẩn đoán chính xác hơn là điều chúng tôi ở Ba Lan (Poland) gọi là pół-inteligent — kẻ nửa trí thức. Không phải đáy của phân phối trí tuệ, vì đáy thì lộ liễu quá, không dùng được. Không phải đỉnh thật sự, vì đỉnh thường mắc thói quen bất tiện là đi theo lập luận đến tận nơi nó dẫn tới. Điểm ngọt: đủ thông minh để hấp thụ một khung ý thức hệ phức tạp, vận dụng từ vựng của nó một cách tự tin, cảm nhận phần thưởng xã hội của vẻ tinh tế — nhưng không đủ sắc để chất vấn chính khung ấy. Đủ mã lực để chạy chương trình. Không đủ để hỏi ai viết ra nó.

Và mẫu vật thường tin chắc — điều này then chốt — rằng mình thuộc nhóm tư duy độc lập nhất trong phòng. Ảo tưởng này quan trọng. Gỡ nó đi, toàn bộ kiến trúc sụp đổ.

Môi trường sống

Loài này nảy sinh trong điều kiện tiện nghi và an toàn — đó là lý do nó sinh sôi chính trong những xã hội mà nó ra sức phá hoại. Nó cần một nền an ninh cơ bản: đủ để hậu quả của việc hiểu sai về quyền lực vẫn trừu tượng, lý thuyết, là chuyện của người khác. Người Đông Âu, những kẻ đã trả bằng da thịt và hàng thập niên để hiểu kẻ ngốc hữu dụng tiếp tay cho điều gì, nhìn đây là sự ngây thơ sâu đến mức thành lỗi đạo đức. Không phải vô tội. Là dốt nát có lỗi khoác áo đức hạnh.

Quan sát mẫu vật trong môi trường tự nhiên. Nó phát hiện Ra Đại Nghĩa vào khoảng 18 đến 24 tuổi, thường ở cơ sở giáo dục đại học, thường qua lây lan xã hội chứ không qua lý luận đơn độc. Đại Nghĩa thay đổi theo thế hệ — cảm tình Xô Viết, chủ nghĩa thế giới thứ ba, lý thuyết hậu thuộc địa, oán giận bản sắc của năm nay — nhưng cấu trúc bất biến: phân thế giới sạch sẽ thành kẻ áp bức và người bị áp bức, một giai cấp phản diện được chỉ định, và một vai cho mẫu vật làm đồng minh giác ngộ. Phần thưởng cảm xúc đến ngay và hậu hĩnh: cảm giác thuộc về, tuyên bố về sự sáng suốt đạo đức, cảm giác ấm áp của kẻ tỉnh thức giữa đám đông ngủ mê.

Nó không phải đối tác — nó là hạ tầng

Điều mẫu vật không nhận ra — điều nó bị ngăn cản về cấu trúc không cho nhận ra — là nó đang bị lợi dụng. Lenin đặt ra cụm từ này, và ông nói với độ chính xác lạnh lùng. Kẻ ngốc hữu dụng không phải đối tác của dự án. Nó là hạ tầng. Nó cung cấp dịch vụ rửa tiền hợp pháp: dịch việc thèm khát quyền lực thô thành ngôn ngữ công lý, làm kẻ săn mồi trông như từ bi, và làm điều đó với niềm tin chân thành đủ để thuyết phục. Những kẻ hoài nghi điều hành chiến dịch không tự làm được — hoài nghi thì lộ. Cần tín đồ thật sự. Sự chân thành của kẻ ngốc hữu dụng là giá trị chính của nó đối với kẻ triển khai. Lenin đã dùng chúng — và Hồi giáo ngày nay cũng vậy.

Hồi ba u sầu

Vòng đời của mẫu vật có hồi ba u sầu mà nó hiếm khi lường trước. Khi dự án tiến đủ xa — khi các định chế đã bị chiếm, khi cửa sổ Overton đã dịch đủ — kẻ ngốc hữu dụng trở nên bất tiện. Nó biết quá nhiều về giai đoạn đầu trung thực hơn. Nó có bạn bè xuyên qua các đường nứt mới. Đôi khi nó giữ những nguyên tắc bất tiện từ thời nguyên tắc còn là mục đích. Cách mạng, khi đã công nghiệp hóa, thích mẫu mới hơn: apparatchik thành hình đầy đủ, không ký ức lý tưởng nào làm phức tạp lòng trung thành. Kẻ ngốc hữu dụng bị cho nghỉ hưu, bị gạt ra lề, thỉnh thoảng bị chính phong trào mà nó dành hàng thập niên xây dựng lên án. Nó chết trong hoang mang. Không bao giờ hiểu chuyện gì đã xảy ra.

Lịch sử rải rác những nhân vật này. Trí thức Tây phương bênh vực dự án Xô Viết qua các phiên tòa trình diễn, Holodomor, Gulag — rồi dành phần đời còn lại trong các giai đoạn hợp lý hóa hồi tố. Những kẻ đồng hành gọi Solidarity là gây rối, cho rằng người bất đồng chính kiến phóng đại, tin bản chính thức hơn lời chứng của người từng sống qua. Tên họ được ghi lại. Đối tác ngày nay của họ đang sản xuất nội dung, ký thư ngỏ, và ngồi ghế giáo sư.

Kẻ ngốc hữu dụng không phải kẻ thù. Nó là vũ khí. Hiểu sự khác biệt này quan trọng — vì vũ khí, về nguyên tắc, có thể vô hiệu hóa. Chỉ cần một điều: tiếp xúc với thực tại ở cường độ và thời lượng đủ để lấn át phần thưởng xã hội của ảo tưởng. Điều này xảy ra. Một số hồi phục. Kinh nghiệm Đông Âu — thực tại sống động, không thể phớt lờ, không thể chối cãi về những gì dự án thực sự sản sinh — đã chữa khỏi không ít người.

Thuốc chữa không dễ chịu. Nó đòi hỏi thừa nhận rằng bản sắc đạo đức mình trân quý nhất được xây bởi những kẻ thấy nó hữu dụng. Rằng sự độc lập mình tự hào là được tuyển chọn. Rằng đồng thuận bữa tiệc tối không phải trí tuệ mà là dối trá. Đa số không làm nổi sự thừa nhận này. Đầu tư bản sắc quá lớn. Họ nhân đôi thay vì dừng — tìm khung mới, hợp lý hóa mới, cách mới để giải thích tại sao lần này khác, tại sao kẻ phê bình mới là vấn đề thật.

Họ vẫn, đến cùng, hữu dụng.