Dùng và lạm dụng khoa học
Elon Musk khôi phục hình ảnh người kỹ sư như một anh hùng của tiến bộ — trái ngược với thứ «khoa học» bị biến thành công cụ quyền lực, nơi tranh luận bị bịt miệng nhân danh chân lý.
HOA THỊNH ĐỐN, ngày 22 tháng 10. — «Hãy tin vào khoa học» — câu khẩu hiệu nghe thật trang nghiêm. Nhưng tin vào cái gì, và tin vào ai? Trong mấy năm qua, hai chữ «khoa học» bị mang ra làm lá bùa hộ mệnh: ai khoác được chiếc áo blouse trắng thì lời nói của họ bỗng thành chân lý bất khả xâm phạm, còn kẻ nào dám chất vấn thì bị đóng dấu «phản khoa học». Khoa học, vốn là một phương pháp, bị biến thành một tôn giáo — mà lại là thứ tôn giáo cấm hoài nghi, tức là phản lại chính tinh thần của khoa học.
Người hùng kỹ thuật trở lại
Giữa khung cảnh ấy, Elon Musk xuất hiện như một hiện tượng trái ngược. Ông không mặc áo blouse, không đứng trên bục giảng đạo đức; ông chế tạo phi thuyền, cho tên lửa hạ cánh ngược, nối não người với máy tính. Ông đã khôi phục hình ảnh người kỹ sư như một anh hùng — kẻ dám mơ lớn, dám thất bại công khai, dám thử lại lần nữa. Đó là tinh thần của thời đại vàng son của kỹ thuật: tiến bộ không đến từ những ủy ban an toàn, mà từ những xưởng máy đầy dầu mỡ và những đêm trắng bên bàn vẽ.
Sự khác biệt cốt lõi nằm ở chỗ này: Musk dùng khoa học như công cụ để chế tạo, và đo lường kết quả bằng thành bại cụ thể. Tên lửa hoặc bay lên, hoặc nổ tung — không có chỗ cho khẩu hiệu. Trong khi đó, «khoa học» của giới quan liêu thì ngược lại: kết quả không bao giờ được kiểm chứng bằng thực tế, mà chỉ được bảo vệ bằng uy quyền.
Khi khoa học thành công cụ quyền lực
Trường hợp Anthony Fauci là ví dụ điển hình cho sự lạm dụng ấy. Một viên chức y tế, nhờ danh xưng «khoa học», đã ban ra những chỉ thị ảnh hưởng đến sinh kế của hàng trăm triệu người — mà khi các chỉ thị ấy sai, không ai phải chịu trách nhiệm, vì «đó là khoa học». Đây chính là sự lạm dụng: lấy uy tín của phương pháp khoa học để che đậy những quyết định chính trị, rồi lại dùng quyền lực chính trị để bịt miệng những nhà khoa học dám bất đồng.
Khoa học chân chính không sợ tranh luận; nó sống nhờ tranh luận. Một khi «khoa học» được dùng như cây gậy để đánh kẻ bất đồng chính kiến, thì đó không còn là khoa học nữa — đó là quyền lực khoác áo khoa học.
Trả khoa học về đúng chỗ
Bài học rút ra thật giản dị: hãy phân biệt người làm khoa học với kẻ nhân danh khoa học. Người kỹ sư chế tạo phi thuyền và viên chức ban hành chỉ thị thuộc về hai thế giới khác nhau. Một bên tạo ra tiến bộ mà ai cũng nhìn thấy; một bên tạo ra quyền lực mà ai cũng phải tuân theo. Một xã hội văn minh cần cả hai loại người — nhưng đừng bao giờ nhầm lẫn họ với nhau.