Ảo ảnh rổ hàng hóa
Nỗi ám ảnh với «rổ hàng hóa» khiến người ta tưởng lạm phát chỉ là con số phần trăm — mà bỏ sót khía cạnh sâu hơn: khả năng chi trả của một gia đình bình thường cho một đời sống đàng hoàng.
NỮU ƯỚC, ngày 22 tháng 10. — Mỗi tháng, các nhật báo đồng loạt đăng con số: lạm phát tháng này mấy phần trăm. Các nhà kinh tế tranh cãi nhau về một phần mười điểm phần trăm, như thể sinh mệnh quốc gia nằm gọn trong đó. Nhưng có một câu hỏi ít ai đặt ra: con số ấy đo cái gì — và nó bỏ sót cái gì?
Cái rổ đo được gì, và không đo được gì
Chỉ số giá tiêu dùng được tính bằng cách theo dõi giá của một «rổ hàng hóa» cố định: bao nhiêu ký gạo, bao nhiêu lít xăng, tiền thuê nhà mỗi tháng. Phương pháp này có từ thời chiến, khi chánh phủ cần một thước đo đơn giản để điều hành. Vấn đề là: đời sống không nằm yên trong cái rổ. Khi giá thịt bò tăng vọt, người ta chuyển sang thịt gà — rổ hàng hóa ghi nhận «không lạm phát», nhưng bữa ăn gia đình đã nghèo đi trông thấy. Các nhà thống kê gọi đó là «hiệu ứng thay thế», nghe rất khoa học; nhưng với người nội trợ, đó chỉ là cách nói hoa mỹ của việc thắt lưng buộc bụng.
Sâu hơn nữa: rổ hàng hóa đo giá của những thứ người ta còn mua nổi hôm nay, nhưng không đo được những thứ người ta đã không còn với tới. Căn nhà đầu tiên, việc học đại học cho con, tuổi già không phải lo tiền thuốc — những cột mốc của đời sống trung lưu đang trượt xa dần, mà chỉ số giá vẫn «ổn định». Khả năng chi trả không phải là giá của một rổ hàng; nó là khoảng cách giữa thu nhập của một gia đình bình thường và một đời sống đàng hoàng.
Con số ru ngủ chánh sách
Nỗi ám ảnh với con số phần trăm tạo ra một ảo ảnh nguy hiểm: miễn là chỉ số giá còn thấp, chánh phủ tự cho mình đã làm tròn bổn phận. Trong khi đó, giá nhà tăng gấp đôi trong mười năm, học phí đại học thành gánh nợ cả đời — những thứ ấy hoặc nằm ngoài rổ, hoặc bị «điều chỉnh chất lượng» cho nhẹ bớt. Người dân không sống trong bảng thống kê; họ sống trong thực tế mà con số không chạm tới.
Lạm phát thật sự không phải là con số trên mặt báo. Nó là ánh mắt của người cha nhìn bảng giá nhà mà biết con mình sẽ không bao giờ mua nổi; là tiếng thở dài của người mẹ tính toán học phí cho con. Một nền kinh tế lành mạnh không phải là nền kinh tế có chỉ số đẹp, mà là nơi một gia đình chăm chỉ có thể vươn tới một đời sống xứng đáng. Chừng nào các nhà kinh tế còn mải mê với cái rổ, chừng ấy họ còn bỏ sót điều quan trọng nhất: con người.