Cái phổ quát đối đầu cái tập thể
Từ cuộc tranh luận Lévy–Dugin, tác giả mổ xẻ sự đối đầu giữa cái phổ quát của Tây phương và cái tập thể của chủ nghĩa bộ lạc — và cú twist cuối cùng: chính Tây phương đã sinh ra ý tưởng về quyền phổ quát.
HOA THỊNH ĐỐN, ngày 22 tháng 10. — Trước hết, xin thú thật rằng tôi đã phải gạt bỏ không ít mạng nhện trong đầu mới đi tới được những nhận xét sắp trình bày sau đây. Và cũng xin thú thật thêm rằng những phân biệt tôi sắp cố gắng nêu ra, biết đâu, chỉ là chuyện cũ rích đối với nhiều người. Tôi nói «biết đâu» vì tôi không nhớ đã từng đọc thấy chính những phân biệt này trong bất cứ văn bản nào tôi biết; mà càng đọc sách, tôi càng nhận ra mình chưa đọc được bao nhiêu. Khi lục lọi các trang học thuật về một đề tài tưởng chừng hẹp như, chẳng hạn, địa vị của bản thể học sau Heidegger, danh sách bài vở dài dằng dặc khiến vai mình chùng xuống — ta hiểu rằng mình sẽ không bao giờ đọc nổi dù chỉ một phần nhỏ. Cho nên rất có thể đã có ai đó, ở đâu đó, chỉ ra điều tôi sắp chỉ ra.
Chuyến du hành nhỏ trong đầu tôi bắt đầu từ một video tranh luận giữa Bernard-Henri Lévy và Aleksandr Dugin năm 2019. Đó là cuộc đối đầu giữa hai triết gia hầu như chẳng có điểm chung nào ngoài việc cả hai đều chưa thông thạo tiếng Anh. Việc một người Pháp và một người Nga phải tranh luận bằng tiếng Anh là một điểm trừ cho tiếng Anh trong vai trò lingua franca học thuật; lẽ ra mỗi người nên nói tiếng mẹ đẻ của mình, có thông dịch viên dịch cho người kia và phụ đề tiếng Anh trên màn hình. Đằng này, có những lúc mỗi diễn giả như với tay tới điều mình muốn nói, rồi rốt cuộc chỉ thốt ra được điều sáo rỗng. Và nếu tai tôi không lầm, Lévy có lúc nhận xét rằng một biến cố Dugin tiên đoán đã «already perspired». Tôi đoán ông muốn nói «transpired». Vì lý do đó, cộng với sự thù địch ngày càng tăng giữa hai người, tôi bỏ dở video ở khoảng phút 43. Nhưng tới lúc đó, mầm của một ý tưởng đã cắm rễ trong cái đầu khổ sở của tôi.
Cốt lõi của sự đối lập
Cốt lõi sự đối lập giữa hai người là thế này:
Lévy đứng về phía chủ nghĩa tự do Tây phương truyền thống, dựa trên ý tưởng rằng mọi con người ở khắp mọi nơi đều được hưởng những quyền và đặc ân như nhau, rằng thế giới là mái nhà của hàng tỉ cá nhân mà cuộc mưu cầu hạnh phúc và viên mãn là một khát vọng phổ quát, không thể bị cản trở bởi tôn giáo, chủng tộc, sắc tộc hay bất cứ đặc tính định danh tập thể nào khác. Ngược lại hoàn toàn, Dugin nổi tiếng chủ trương một triết học tập thể (chính ông dùng chữ «collectivist»), trong đó những thứ như tôn giáo, chủng tộc và sắc tộc quan trọng hơn nhiều so với quyền của cá nhân, và ông còn đổ lỗi cho chủ nghĩa cá nhân về tình trạng hỗn loạn hiện nay của thế giới Tây phương, chỉ vào Nga như bến đỗ an toàn tránh khỏi tất cả những thứ đó.
Như quý vị tưởng tượng, ở đây không có chỗ cho sự lấp lửng. Hoặc là thế này, hoặc là thế kia. Thế nhưng, ba khái niệm bắc cầu đã nảy ra trong đầu tôi khi nghe hai vị đáng kính này nhổ vào nhau qua kẽ răng. Đó là:
1. Cả hai đều gom con người lại thành nhóm. Lévy gom mọi người dưới một mái nhà: mái nhà của toàn nhân loại. Dugin nhìn nhận vô số khối người: Hồi giáo, Cơ Đốc giáo, Do Thái giáo, Slav, Aryan, v.v., không được siêu việt bởi nhân loại như một toàn thể.
2. Cả hai đều thừa nhận sự tồn tại của những quyền nào đó. Với Lévy, quyền thuộc về cá nhân; với Dugin, quyền thuộc về các nền văn hóa đã cho, tức quyền được làm người Hồi giáo, người Cơ Đốc, v.v.
3. Dugin và Lévy đều chỉ tay (trong trường hợp Lévy là chỉ tay theo nghĩa đen) vào đối phương, tố cáo đối phương chủ trương thuyết hư vô, một tình trạng mà cả hai đều đồng ý là không mong muốn.
Những điểm chung không hề tầm thường
Những điểm chung này không hề tầm thường, nhưng những khác biệt ẩn bên dưới cũng không kém phần sâu sắc. Xét ngược lại từ dưới lên:
Thứ ba: Thuyết hư vô là tình trạng mọi ý nghĩa đều biến mất. Giá trị, đạo đức, chính chân lý cũng bị tuyên bố là vô căn cứ và do đó vắng mặt trong một xã hội bị thuyết hư vô thống trị. Với một tâm thức truyền thống như Dugin, giá trị chỉ có thể phát xuất từ những hệ thống tín ngưỡng đã có sẵn. Tước bỏ căn tính Slav hay Hồi giáo của một người Slav hay người Hồi giáo, thay vào đó bằng cái trừu tượng «con người», đối với Dugin chính là bản chất của thuyết hư vô. Nếu giá trị không đặt nền trên truyền thống, Dugin dường như muốn nói, thì giá trị không thể tồn tại và ý nghĩa bốc hơi. Với Lévy, dường như thuyết hư vô lại chính là sự đa dạng tín ngưỡng mà Dugin cổ vũ. Với người Tây phương, thuyết hư vô là cảnh hỗn loạn một nhóm đánh nhau với nhóm khác — Hồi giáo đánh Do Thái, Aryan đánh Slav, v.v. Nếu các giá trị của những nhóm khác nhau ấy đều đặt nền trên thực tại, Lévy có thể lập luận, thì tại sao chúng lại khác nhau đến thế? Có thật là có quá nhiều thực tại khác nhau? Nếu vậy, khi cái này đụng cái kia, làm sao ta biết cái nào mới thật sự là thật? Ta không thể biết, vì nếu không có khái niệm nhân loại như một toàn thể, thuyết hư vô của nhóm chống nhóm là điều tất yếu! Thuyết hư vô chỉ có thể bị quét sạch bằng sự nhìn nhận nhân loại là một chủng tộc duy nhất, cấu thành những giá trị đặt nền trên chính bản chất của nhân loại.
Thứ hai: Quyền là những nguyên tắc tự do liên quan tới tín ngưỡng và hành động. Với Lévy, quyền thuộc về cá nhân. Với Dugin, quyền thuộc về các phe phái bộ lạc: «quyền» được làm người Hồi giáo, hay người Slav, v.v. Hai khái niệm cọ vào nhau như đá lửa cọ vào cành khô, và ngọn lửa bùng lên chính là đời sống hằng ngày ở Tây phương. «Cá nhân có quyền tự do ngôn luận.» «Không, các nhóm thiểu số có quyền được bảo vệ khỏi những lời nói xúc phạm giá trị của họ, tức ‹hate speech›.» «Phụ nữ có quyền ngang với nam giới.» (Một chủ đề Lévy lặp đi lặp lại suốt cuộc tranh luận.) «Không, nếu tôn giáo của tôi từ chối những quyền đó của họ.» Quyền phải là cái này hay cái kia. Chúng không thể đồng thời thuộc về cá nhân và thuộc về các nhóm nhân khẩu.
Thứ nhất: Cho tới gần đây, «nhân loại» chưa từng tồn tại. Người Hy Lạp đã tồn tại. Người La Mã đã tồn tại. Người Canaan, người Babylon, người Hebrew, người Carthage, người Ethiopia đã tồn tại, nhưng… con người? Không. Thế giới trong phần lớn lịch sử của nó mang tính bộ lạc. Một minh họa là cảnh trong phim Lawrence of Arabia, nơi Auda ben Canaan kể cho Lawrence nghe nhiều bộ lạc mà ông biết, rồi thêm: «Người Ả Rập? Tôi chưa từng nghe nói tới.» Ông đã phải cố lắm mới nhìn xa hơn các bộ lạc trên bán đảo Ả Rập để thấy sự thống nhất của mọi người sống trên bán đảo Ả Rập, huống hồ sự thống nhất của mọi người sống trên trái đất. Hơn một thế kỷ sau, những Auda ngày nay — Dugin trong số đó — vẫn chưa đạt tới sự hiểu biết sau này. Sự phân biệt giữa các tập thể của những nhóm tín ngưỡng, chủng tộc khác nhau, v.v., và tính phổ quát của nhân loại, là trung tâm để hiểu cuộc tranh luận giữa Dugin và Lévy, cũng là cuộc tranh luận trong thế giới Tây phương giữa phe Woke tả khuynh và số ít người còn dám chống lại phe Woke tả khuynh. Dugin có thể chống Tây phương, nhưng hầu hết trí thức Tây phương cũng vậy. (Lévy, dù tôi bất đồng với ông về nhiều chủ đề, không nằm trong số đó.) Họ bác bỏ chính ý tưởng về những quyền phổ quát dựa trên bản chất con người và ôm lấy với lòng nhiệt thành quái gở những tập thể của chủng tộc, tôn giáo, sắc tộc và tín ngưỡng. Sự ủng hộ đáng báo động dành cho Hamas trong các khuôn viên đại học Tây phương phản ánh lòng sùng bái «chân lý» bộ lạc của những người trẻ được phe Tả nhào nặn để yêu tập thể và ghét cái phổ quát. Trước câu nói «Bạn có quyền giữ tín ngưỡng của mình», họ đáp: «Được thôi, tôi tin rằng bạn không có quyền giữ tín ngưỡng của mình.» Đó là lý do Karl Popper chủ trương không khoan nhượng với kẻ không khoan nhượng.
Cú twist cuối cùng
Đây là cú twist cuối cùng, cứ quanh quẩn trong đầu tôi từ khi nghe Lévy và Dugin. Ý tưởng về một nhân loại thống nhất và về những quyền con người phổ quát phát xuất duy nhất từ một nền văn hóa và hệ thống tín ngưỡng đặc thù: truyền thống Do Thái–Cơ Đốc liên minh với cổ điển Hy–La; nói cách khác, những quyền con người phổ quát có nguồn gốc từ chính cái tập thể bị căm ghét, cái truyền thống bị sợ hãi, cái bộ lạc của những con quái vật ấy — người da trắng. Cuộc chiến chống lại ý tưởng về những quyền phổ quát là cuộc chiến chống lại tính da trắng, vì người da trắng đã nghĩ ra nó. Những kẻ thù của Tây phương không nhìn Tây phương như đang giương cao ngọn cờ quyền con người phổ quát chống lại những đòi hỏi bộ lạc của các tập thể khác nhau. Họ không nhìn nhận sự tồn tại của những quyền phổ quát và do đó nhìn Tây phương/người da trắng như chỉ là một bộ lạc khác, một bộ lạc đặc biệt đáng bị tiêu diệt vào lúc này.
Nhờ niềm tin của Tây phương vào quyền của mọi người được giữ ý kiến của mình, những kẻ bộ lạc được phép, thậm chí được khuyến khích, nói: «Văn hóa da trắng (vốn đề xướng ý tưởng về chân lý phổ quát) chỉ là một bộ lạc khác, nhưng là một bộ lạc xấu xa phải bị thay thế.» Nói cách khác, các tập thể có thể chống Tây phương như thể nó là một tập thể cạnh tranh. Nhưng Tây phương không thể tự vệ bằng cách nói: «Văn hóa da trắng đã tặng các người những ý tưởng về tự do và tính phổ quát của quyền con người», vì a) nó sẽ bị nguyền rủa là phân biệt chủng tộc, dù điều đó có đúng đi nữa, và b) bằng cách đầu hàng ý tưởng rằng có một nền «văn hóa da trắng», nó sẽ mở cửa cho một cuộc tấn công vào cái phổ quát. «Nếu tính phổ quát chỉ là ý tưởng của một nền văn hóa duy nhất, thì làm sao nó phổ quát được? Tại sao mọi con người không cùng nghĩ ra nó một lúc?» Một lập luận phản bác sẽ phải đứng trên quan điểm rằng nền văn minh «da trắng» Âu Châu đã phát triển một nguyên tắc mà những nền khác không khám phá ra, dù nó cũng áp dụng cho họ. Và ta không thể nói điều đó. Được phép lập luận rằng văn minh da trắng thấp kém, nhưng không được ngụ ý điều ngược lại. Đó là lý do phe Woke cực đoan còn đặt vấn đề cả tính hợp lệ của toán học, cho rằng tuyên bố vi tích phân, chẳng hạn, đúng một cách phổ quát là sai. Các nền văn minh khác đâu có nghĩ ra vi tích phân, cho nên khi Tây phương tuyên bố nó đúng với người da màu cũng như với người da trắng, đó là phân biệt chủng tộc. Không có tính phổ quát. Mọi thứ đều là bộ lạc chống bộ lạc, và bộ lạc da trắng là kẻ thù vì nó tuyên bố rằng vi tích phân và quyền con người cùng vô số khám phá khác nên được các bộ lạc khác chấp nhận như «đúng một cách phổ quát».
Không thể chiến đấu chống lại điều này mà không bảo vệ nền văn minh Âu Châu (da trắng), và không thể bảo vệ nền văn minh Âu Châu mà không có vẻ như đang cổ vũ chính thứ phân biệt chủng tộc mà văn minh da trắng bị tố cáo là thủ phạm. Nói thật, chính những Aleksandr Dugin và phe Woke trên thế giới mới thủ phạm phân biệt chủng tộc, bằng cách nuôi dưỡng ý tưởng rằng tín ngưỡng của các nhóm tập thể xóa bỏ mọi đòi hỏi về chân lý. Nhưng ta không thể lập luận theo hướng này mà không vấp phải những sợi dây của phân biệt chủng tộc, thực dân, v.v.
Và đây, tôi buộc phải thú nhận, là lý do chúng ta đang thua.
Cách để thắng là đừng thèm đếm xỉa tới những gì phần còn lại của thế giới nghĩ, kể cả những triết gia Nga râu rậm.