Cái bẫy FIGES: Nhà nước phúc lợi rạn nứt ngay trước mắt
Từ Ba Lê tới La Mã, từ Luân Đôn tới thủ đô Tây Ban Nha, cùng một căn bệnh đang ăn mòn năm nền kinh tế lớn của Âu Châu: nhà nước phúc lợi hứa nhiều hơn sức gánh, và giờ đây những vết nứt đã hiện rõ trước mắt mọi người.
BA LÊ, ngày 22 tháng 10. — Năm chữ cái F-I-G-E-S — Pháp, Ý Đại Lợi, Đức, Anh Quốc, Tây Ban Nha — không phải tên một liên minh mới, mà là danh sách năm bệnh nhân cùng mắc một chứng bệnh. Chứng bệnh ấy có tên là chủ nghĩa nhà nước phúc lợi, và nó đang rạn nứt ngay trước mắt chúng ta. Từng nước một, với nhịp độ khác nhau, đều đi tới cùng một ngõ cụt: hứa hẹn nhiều hơn khả năng chi trả, rồi vay mượn để lấp khoảng trống, cho tới ngày khoảng trống nuốt chửng cả lời hứa.
Một bệnh lý, năm bệnh nhân
Tại Pháp, chánh phủ Ba Lê chi tiêu như thể ngân khố không đáy: nợ công đã vượt xa mức mà một nền kinh tế tăng trưởng ì ạch có thể gánh nổi, trong khi mỗi lần đụng tới cải cách hưu trí đều châm ngòi biểu tình đường phố. Tại Ý Đại Lợi, dân số già nhanh nhất Âu Châu biến hệ thống hưu trí thành một kim tự tháp đảo ngược — càng ngày càng ít người lao động nuôi càng ngày càng nhiều người hưởng. Tại Đức, cỗ máy xuất cảng từng là niềm tự hào giờ chật vật giữa giá năng lượng cao và một bộ máy phúc lợi phình to. Tại Anh Quốc, dịch vụ y tế quốc gia nuốt ngân sách mà phẩm chất chẳng cải thiện bao nhiêu. Tại Tây Ban Nha, thất nghiệp thanh niên cao ngất đi đôi với những cam kết an sinh mà ngân sách không kham nổi. Năm quốc gia, năm câu chuyện, nhưng cùng một mẫu số: nhà nước hứa, dân chúng quen, và hóa đơn gửi cho thế hệ sau.
Khi lời hứa vượt quá sức gánh
Phép tính nhân khẩu học không biết nói dối. Khi tỷ suất sinh giảm và tuổi thọ tăng, mỗi người lao động phải gánh thêm người hưởng trợ cấp. Chánh phủ nào cũng biết, nhưng chánh phủ nào cũng sợ: cắt giảm phúc lợi là tự sát chánh trị, nên ai cũng chọn con đường dễ nhất — vay thêm. Nợ công chồng chất, lãi suất leo thang, và thị trường trái phiếu bắt đầu đặt câu hỏi mà không chánh trị gia nào muốn nghe: liệu những lời hứa này có bao giờ được trả đủ? Cái bẫy FIGES chính là ở đó: hệ thống được thiết kế cho một thời đại dân số trẻ và tăng trưởng cao, nhưng phải vận hành trong một thời đại dân số già và tăng trưởng thấp. Càng cố giữ nguyên mọi cam kết, vết nứt càng lan rộng.
Bài học vượt ra ngoài Âu Châu
Điều đáng sợ của cái bẫy FIGES không nằm ở địa lý. Bất cứ quốc gia nào — giàu hay nghèo, Đông hay Tây — một khi để nhà nước hứa hẹn vượt quá sức sản xuất của xã hội, đều sẽ đi tới cùng một ngõ cụt. Phúc lợi tự nó không phải điều xấu; điều xấu là thứ phúc lợi được tài trợ bằng nợ nần và ảo tưởng. Năm nước Âu Châu hôm nay là tấm gương soi cho cả thế giới: khi nhà nước trở thành người cha nuôi cả xã hội, đến một ngày người cha ấy cũng kiệt sức — và những đứa con đã quen được nuôi sẽ là những người đau đớn nhất.