Ấn Độ và Âu Châu cùng «nhìn» vào bão mặt trời từ hai con mắt vệ tinh
Lần đầu tiên, hai trạm quan sát mặt trời của Ấn Độ (India) và Âu Châu cùng ghi lại một vụ phun trào vành nhật hoa — mở ra cách mới để hiểu những cơn bão vũ trụ có thể làm rối loạn điện lưới và vệ tinh quanh Trái Đất.
TÂN ĐỨC LỢI, ngày 20 tháng 10. — Theo Tổ chức Nghiên cứu Không gian Ấn Độ (ISRO), đây là lần đầu tiên các quan trắc về cùng một vụ phun trào vành nhật hoa (coronal mass ejection — CME) của hai đài thiên văn được phân tích chung và công bố. Nhóm nghiên cứu do Viện Vật lý Thiên văn Ấn Độ tại Bangalore dẫn đầu đã kết hợp dữ liệu từ thiết bị VELC trên vệ tinh Aditya-L1 của Ấn Độ — đo quang phổ — với thiết bị ASPIICS trên vệ tinh Proba-3 của Âu Châu — chụp hình. Công trình đã đăng trên tập san Astronomy & Astrophysics.
Điểm đặc sắc nằm ở cách Proba-3 vận hành: đây thực ra là hai vệ tinh bay đội hình cách nhau đúng 150 mét, chiếc này che bóng cho chiếc kia, tạo nên một «nhật thực nhân tạo» trong không gian để quan sát vành nhật hoa mà không bị ánh sáng mặt trời chói lòa. Nhờ đó, nhóm nghiên cứu đã đo được khối lượng, mật độ và năng lượng của hai vụ phun trào xảy ra ngày 14 và 16 tháng Chín năm ngoái, khi chúng còn ở rất gần mặt trời — giai đoạn mà các kính thiên văn trước đây không theo dõi được, nhất là với những vụ mờ nhạt.
Một vụ nhanh như chớp, một vụ chậm như rùa
Kết quả cho thấy hai vụ phun trào khác nhau một trời một vực: vụ ngày 14 tháng Chín lao ra với tốc độ 645 cây số một giây, trong khi vụ ngày 16 tháng Chín chỉ đạt 145 cây số một giây. Trong vụ nhanh, năng lượng nhiệt chỉ chiếm 1 phần trăm tổng năng lượng; trong vụ chậm, năng lượng nhiệt tăng dần cho đến khi ngang bằng năng lượng động. Dù dùng hai kỹ thuật đo khác nhau, các ước tính về khối lượng và năng lượng nhiệt của hai thiết bị lại trùng khớp một cách đáng ngạc nhiên — bằng chứng cho thấy cách quan sát «hai con mắt» bổ sung cho nhau rất tốt. Khí trong vụ phun trào được đo nóng tới chừng hai triệu độ.
Vì sao phải bận tâm về những vụ phun trào cách xa hàng trăm triệu cây số? Mỗi vụ CME hất tung khoảng một tỉ tấn vật chất mang từ tính vào không gian; khi chúng hướng về Trái Đất, chúng có thể làm nhiễu loạn môi trường không gian quanh hành tinh — đe dọa lưới điện, vệ tinh và thông tin liên lạc. Hiểu được năng lượng của chúng phân chia ra sao giữa động năng, nhiệt năng và từ năng ngay từ lúc mới sinh, các nhà khoa học hy vọng một ngày sẽ dự báo được «thời tiết vũ trụ» chính xác hơn, thay vì chỉ biết tin khi cơn bão đã ập tới.